Liegen is een gedrag dat iedereen kent, maar bij sommige mensen gaat het verder dan “witte leugens”. Bij cliënten met traumatische ervaringen kan liegen juist een manier zijn om te overleven in een onveilige, pijnlijke wereld. Hierbij moet ook worden gekeken naar de context waarin deze overlevingsstrategieën zijn ontstaan en de vroege hechtingsgeschiedenis. In dit artikel bekijken we waarom liegen kan ontstaan als copingmechanisme en wat de onderliggende oorzaken kunnen zijn.
Wat betekent liegen als copingmechanisme?
Wanneer iemand traumatische gebeurtenissen heeft meegemaakt, ontwikkelt het brein overlevingsreacties om de emotionele pijn te verminderen. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren na ernstige verwaarlozing, mishandeling of langdurige stress in de kindertijd. Deze overlevingsreactie wordt een copingstrategie (afweermechanisme) genoemd.
In de psychologie wordt coping vaak gezien als de manier waarop iemand omgaat met stress of bedreiging. Sommige strategieën zijn functioneel (zoals steun zoeken), andere zijn disfunctioneel omdat ze op de lange termijn problemen kunnen veroorzaken.
Liegen kan in deze context worden gezien als een cognitieve strategie die bescherming biedt tegen schaamte, afwijzing of een gevoel van onveiligheid. Neurologisch gezien reageert het brein op een (fysieke of emotionele) bedreiging met snelle beslissingen om gevaar te neutraliseren. Dat kan in sommige situaties leiden tot onmiddellijke, reflexmatige leugens om de dreiging te verminderen
Oorzaken: waarom trauma kan leiden tot liegen
Wanneer liegen voortkomt uit trauma, is het zelden een bewuste keuze om anderen te misleiden. Veel vaker is het een geautomatiseerde beschermingsreactie die diepgeworteld ligt in eerdere ervaringen van onveiligheid.
-
Onveiligheid in de kindertijd
Kinderen die opgroeien in een omgeving waarin straf, afwijzing of emotionele verwaarlozing centraal staan, leren al vroeg dat eerlijkheid risico’s kan opleveren. Als waarheid leidt tot kritiek, boosheid of zelfs geweld, wordt aanpassen een noodzakelijke strategie.
In zulke situaties kan liegen een manier worden om:
- Conflicten te voorkomen
- Emotionele escalatie te beperken
- Straf of vernedering te ontlopen
- Controle te ervaren in een onvoorspelbare omgeving
Wat begint als een functionele aanpassing binnen een bedreigende context, kan zich later verankeren als een automatisch patroon. Ook wanneer de omgeving inmiddels veilig is, blijft het zenuwstelsel reageren alsof gevaar dreigt.
-
Schaamte als kernemotie
Bij veel getraumatiseerde cliënten speelt diepgewortelde schaamte een centrale rol. Niet alleen over wat er is gebeurd, maar ook over wie zij denken te zijn. Schaamte kan leiden tot overtuigingen als: “Ik ben niet goed genoeg”, “Als mensen mij echt kennen, wijzen ze me af” of “Mijn gevoelens zijn verkeerd.”
Liegen kan dan functioneren als een schild. Door informatie te verdraaien, probeert iemand het beeld te controleren dat anderen van hem hebben. Dit zien we bijvoorbeeld bij cliënten die:
- Succesvoller of stabieler overkomen dan de werkelijkheid
- Problemen ontkennen uit angst om zwak gevonden te worden
Hier gaat het minder om manipulatie en meer om bescherming van een kwetsbaar zelfbeeld.
-
Vermijdingsgedrag
Trauma gaat vaak gepaard met intrusieve herinneringen, intense emoties en lichamelijke stressreacties. Openheid over traumatische ervaringen kan herbeleving activeren. Om deze overweldigende gevoelens te vermijden, kan iemand de waarheid ontkennen of aanpassen.
Liegen wordt dan onderdeel van een bredere vermijdingsstrategie. Het helpt tijdelijk om:
- Herinneringen op afstand te houden
- Dissociatie te versterken
- Emotionele activatie te dempen
- Gesprekken snel te beëindigen
Op korte termijn vermindert dit spanning. Op lange termijn belemmert het echter verwerking en herstel, omdat de onderliggende ervaringen onbesproken blijven.
-
Hechtingsproblematiek
In onveilige hechtingsrelaties leren kinderen dat nabijheid onvoorspelbaar of inconsistent is. Zij ontwikkelen strategieën om de relatie in stand te houden, zelfs als dat betekent dat ze zichzelf moeten aanpassen of informatie moeten achterhouden.
In volwassen relaties kan dit zich uiten in:
- Liegen om verlating te voorkomen
- Overdrijven van prestaties om waardering te krijgen
- Verzwijgen van behoeften uit angst voor afwijzing
De leugen wordt hier gebruikt om relaties te onderhouden. Ironisch genoeg ondermijnt dit gedrag juist de intimiteit de relaties, omdat de relatie niet op waarheid is gebaseerd.
Herken je jezelf hierin en merk je dat je (on)bewust liegt? Dan kan het zijn dat liegen jouw copingsstrategie is geworden. Je hoeft hier niet alleen mee te blijven rondlopen. Samen kunnen we onderzoeken waar dit gedrag vandaan komt. Neem contact op door middel van het inplannen van een gratis adviesgesprek of door ons direct te bellen via 085 273 3339.
Bronnen:
Copingsstrategieen, hoe ga je om met stress, trauma en emoties - Trauma de baas
Learn - Fight, flight, freeze, and fibbing: Lying as a trauma-based behaviour - Learn
