In sommige relaties komt het voor dat één van de partners geleidelijk ophoudt voor zichzelf op te komen. Na herhaalde pogingen om gehoord te worden zonder resultaat, kiest diegene er steeds vaker voor te zwijgen. Niet uit onverschilligheid, maar vanuit de overtuiging dat het toch geen verschil maakt. Dit gedrag is een voorbeeld van aangeleerde hulpeloosheid, een psychologisch mechanisme waarbij iemand het geloof verliest dat zijn of haar handelen invloed heeft op de situatie. In deze blog wordt toegelicht wat aangeleerde hulpeloosheid inhoudt, hoe dit patroon ontstaat en op welke manier het kan worden doorbroken.
Wat is aangeleerde hulpeloosheid?
Het concept van aangeleerde hulpeloosheid werd in de jaren zestig ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Martin Seligman. Zijn onderzoek liet zien dat mensen en dieren kunnen leren dat hun gedrag geen invloed heeft op de uitkomst van gebeurtenissen. In een bekend experiment kregen honden elektrische schokken waar zij niet aan konden ontsnappen. Toen later wél een uitweg werd geboden, maakten zij daar geen gebruik van; zij hadden geleerd dat hun handelen geen verschil maakte. Volgens Seligman kan dit ook bij mensen optreden. Wie herhaaldelijk ervaart dat inspanningen geen resultaat opleveren, kan:
- Het gevoel krijgen geen controle meer te hebben over situaties
- Passief of terughoudend worden in handelen
- Het vertrouwen verliezen in de eigen effectiviteit
Op het werk kan dit betekenen dat men geen ideeën meer aandraagt of verantwoordelijkheden ontwijkt, terwijl in persoonlijke relaties of studie- en loopbaansituaties het geloof in het effect van eigen inzet afneemt.
Hoe kan het doorbroken worden?
Het goede nieuws is dat aangeleerde hulpeloosheid geen blijvende toestand is. Met gerichte inspanningen kan dit patroon doorbroken worden en kan het vertrouwen in eigen handelen worden herwonnen. Dit kan onder meer door:
- Het ervaren van succeservaringen, ook kleine, om het gevoel van controle terug te winnen
- Het stellen van haalbare doelen die het vertrouwen in eigen handelen versterken
- Bewust werken aan positieve zelfspraak en het herinterpreteren van mislukkingen als leermomenten
- Ondersteuning zoeken bij anderen, zoals collega’s, vrienden of een coach, om motivatie en eigen effectiviteit te herstellen
Aangeleerde hulpeloosheid kan een diepgeworteld patroon zijn, en het doorbreken ervan vergt tijd, geduld en vaak herhaalde kleine stappen. Soms lukt het niet alleen om dit patroon te doorbreken, en kan ondersteuning van een professional, zoals een psycholoog of coach, essentieel zijn. Het belangrijkste is te erkennen dat verandering mogelijk is: door gerichte acties en steun kan het gevoel van controle en eigen effectiviteit geleidelijk terugkeren, waardoor mensen weer actief invloed kunnen uitoefenen op hun leven en keuzes.
Wil je meer weten over hoe jij dit patroon kan doorbreken of ben je benieuwd naar professionele hulp bij aangeleerde hulpeloosheid? De online psychologen bij Psycholoog.nl kunnen je hierbij helpen. Neem vrijblijvend contact op via 085 273 3339 of plan online een gratis adviesgesprek in.
